Punjabi PSSSB Practice 73

ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਮ ਅਬੂ ਜ਼ਫਰ ਸਿਰਾਜੁੱਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਆਖਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਉਹ 1775 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ 1837 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਕਬਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਖ਼ਤ 'ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਾਹੀ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ, ਮੁਗਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਾਲਾ ਦੌਰ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਇਹ ਰਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮਾਤਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਅਸਲ ਸ਼ਕਤੀ ਬਰਤਾਨਵੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜ਼ਫ਼ਰ ਖੁਦ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾਇਆ। ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਮਰ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਬਸੀ, ਤਕਲੀਫ਼ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਦਰਸ਼ਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ - "ਉਜੜੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।" ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਉਸਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕਵੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਕ ਦਰਸ਼ਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵੰਤਤਾ ਨੂੰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। 1857 ਦੀ ਗਦਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੌਰਾਨ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਉਮਰ ਦਰਾਜ਼ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਗਦਰ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਰਤਾਨੀਆਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜ਼ਫ਼ਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਰੰਗੂਨ (ਅੱਜ ਦਾ ਯਾਂਗੂਨ, ਮਿਆਂਮਾਰ) ਦੇ ਜਲਾਵਤਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਤਨਹਾਈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੀ ਮੌਤ 1862 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਸਦੀ ਕਬਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਧਰਤੀ 'ਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤਿਮ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਉਸਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਾਂਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਰਮਸਪਰਸ਼ੀਕ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬੇਰਾਜ਼ ਪਰ ਕਲਾ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ - ਇੱਕ ਐਸਾ ਸ਼ਾਸਕ ਜਿਸਨੇ ਤਖ਼ਤ ਨਹੀਂ, ਤਕਦੀਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲੜੀ; ਜੋ ਹਾਰਿਆ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ।