Punjabi PSSSB Practice 47

ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਹਿਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਇ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਗਵਾਹ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲ ਗਿਆ। ੧੮੪੯ ਵਿੱਚ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨੇਤ੍ਰਤਾ ਹੇਠ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਂਤ ਬਣਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖੇਤਰ ਉਪਜਾਊ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਰਣਨੀਤਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਕਲੈਕਟਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਰੇਲਵੇ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਲਿਆ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ - ਜਿਵੇਂ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬਾ, ਸੂਧਰ ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਨਹਿਰਾਂ - ਨੇ ਸੁੱਕੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਯੋਗ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ "ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੇਟੀ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨਦਾਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਆ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਵੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਈਆਂ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ਾਂ ਨੇ 'ਵੰਡੋ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ' ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵੰਡ ਵਧੀ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ੧੯੪੭ ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਖਿਆਤੀ ਪੂਰੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੋਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਕਾਲਜ, ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ, ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰ ਅੰਦੋਲਨ ਅਤੇ ਅਨਯ ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਉਦਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ (੧੯੧੯) ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜੋਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ। ੧੯੪੭ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕਤਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਬੀਜ ਬੀਜੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਾਸਨਕ ਸਥਿਰਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ, ਸਮਾਜਕ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।